Het boeket in de beeldende kunst

 

Knip het met bloemen

door Marius de Schaar

 

‘Bloemen houden van mensen’ was een beroemde slogan bedacht door reclamebureau HVR in opdracht van Vereniging de Nederlandse Bloemisterij in 1974 die vanaf 1975 werd gebruikt. Voorgangers van de slogan waren ‘Zeg het met bloemen’ en ‘Neem vaker een bloemetje mee’.

 

Nu is het onwaarschijnlijk dat bloemen daadwerkelijk amoureuze gevoelens voor tweevoeters hebben, andersom is dat wel zo en ook al heel erg lang. Bloemen worden gebruikt als decoratie en verfraaiing in vorm van slingers, kransen en boeketten. De geometrische vormen, de symmetrie, de felle kleuren, ontroeren oeroude lagen in onze hersenstammen.

 

Lotusbloemen en bloemenmanden

Bijzonder aan bloemen is dat ze niet alleen zelf als decoratiemateriaal werden gebruikt, maar ook al heel vroeg in schilderingen en bas-reliëfs werden uitgebeeld in hun rol als decoratie. De oudste voorbeelden daarvan zijn grafschilderingen uit het oude Egypte waar mensfiguren bosjes lotusbloemen aan elkaar geven en waar ook bosjes bloemen in een vaas zijn geschilderd. Andere oude culturen beeldden ook decoratiebloemen af: op Griekse vazen zie je wel mensfiguren met bloemenslingers ronddartelen, op Romeinse fresco’s en mozaïeken pronken manden overvol met bloemen.

 

Symbolische bloemen

Na de Romeinse tijd gingen de Byzantijnen door met bloemmotieven maar wat minder uitbundig. In het westen van Europa was de bloem en het boeket in de beeldende kunst eeuwenlang uit de mode. In Gotische manuscripten komen wel eens miniaturen van eenvoudige boeketjes voor. Die bloemen worden dan voornamelijk uitgebeeld vanwege hun symbolische waarde. Bijvoorbeeld: de roos is bloem van de Maagd Maria, het viooltje staat voor de Drie-eenheid en de lelie is de bloem van de kuise Jozef.

 

Stillevens

In de renaissance werd het boeket herontdekt, op tafel, maar ook in de beeldende kunst. Vooral de Vlaamse en Nederlandse schilders raakten verslingerd aan het thema ‘Boeket in een vaas (dan wel kruik of pot)’. Een vroeg voorbeeld is een fragment van het Portinari-altaarstuk door Hugo van der Goes uit 1476, met twee vaasjes bloemen (irissen, akelei en lelies) prominent vooraan bij de aanbidding van het kindje Jezus. Het gaat daarin om symbolische verwijzingen.

Niet lang daarna verschijnen schilderijen met enkel een vaas met bloemen als onderwerp. Eén van de eerste is ‘Bloemen in een kan’ door de Vlaamse schilder Hans Memling uit 1485. Ook dat schilderij bevat nog symbolische verwijzingen (de bloemen refereren aan Maria en de kan bevat het Christus-monogram) maar die zijn ondergeschikt aan de compositie. De 16^e en 17^e eeuw is de bloeitijd van de bloemstillevens met schitterende stukken van schilders als Jan Brueghel en Jan van Huysum. Het is niet waarschijnlijk dat het om natuurgetrouwe weergaves van het boeketje op de keukentafel ging, maar het zijn geïdealiseerde composities. Het bloemstilleven is sindsdien een veel geschilderd genre gebleven.

 

De 17^e en 18^e eeuwse knipkunstenaars zetten hun schaar ook geregeld in om een papieren bloemen te vervaardigen, maar dan vooral als randversiering. Uitzondering daarop zijn de prachtige vazen met bloemen die Joanna Koerten knipte aan het begin van de 18^e eeuw.

 

Een bloemetje op tafel

Dat het bloemstilleven voor in Nederland floreerde is niet zo raar. Ons land is bijzonder gehecht aan bloemen. De tulpenbollenmanie van 1636 vond plaats in Holland. Het telen van bloemen gebeurde echter lange tijd lokaal. Het boeket als gemeengoed kwam in zwang in de twintigste eeuw. In 1912 werden twee veilingen opgericht in Aalsmeer en kreeg de sierteelt een grootschalig karakter. Snijbloemen en bloembollen werden belangrijke exportgoederen. Het boeket werd als onderdeel van de gewone boodschappen beschouwd. Dat bleek wel in 1965 bij de introductie van de bijstand toen minister Marga Klompé stelde dat de uitkering ook moest kunnen voorzien in wekelijks een bloemetje op tafel.

 

Bloemen uit Afrika

De klad kwam er een beetje in, in deze eeuw. Ik ontdekte dat toen ik op een vrijdag bij de bloemenafdeling in de supermarkt, waar ik elke week een bosje chrysanten kocht, opeens een lachende Afrikaanse meneer op het folie om de vijf stelen zag afgedrukt. Onder zijn grijzend gelaat stond een hele uitleg dat deze bloemen met minder gif en via eerlijke handel in een Groningse buitenwijk terecht gekomen waren. ‘Sinds wanneer komen snijbloemen uit Kenia?’, vroeg ik mij af. Dat bleek te zijn sinds begin jaren negentig. In de jaren tachtig vertrokken de eerste telers uit Nederland naar het zuiden, aanvankelijk Spanje en Portugal en niet veel later Kenia en Ethiopië waar de arbeid veel goedkoper is en er helaas ook veel uitbuiting bestaat. In 2001 begon daarom Fairtrade te handelen in snijbloemen. Niet lang daarna, in 2005,  besloot Bloemenbureau Holland (de nieuwe naam van Vereniging de Nederlandse Bloemisterij) de slogan ‘Bloemen houden van mensen’ te vervangen door het weinig geslaagde ‘Gek op bloemen!’

Het werd nog minder: na vele bezuinigingsrondes is de bijstand inmiddels niet meer voldoende om wekelijks een bosje bloemen te kopen. Recent liggen snijbloemen onder vuur vanwege gif en CO2 en de gemeente Groningen heeft ze al in de ban gedaan als relatiegeschenk.  Het boeketje is lang niet meer zo leuk en onschuldig als vroeger.

 

Duurzame boeketten

Begin 2024 werd ik gevraagd voor een galerie in Roden een serie knipsels te maken die aan de exposanten cadeau werden gegeven als alternatief voor een bosje bloemen. Met graagte vervaardigde ik een aantal knipsels, maar begon ook na te denken over het boeket en knipsels van boeketten. Een geknipt boeket heeft nogal wat voordelen: -geknipte bloemen verwelken niet, - je kunt knippen zonder gif, - zijn mooi handzaam, - je hebt er geen vaas voor nodig en - als je erop uit gekeken bent, kun je ze doorgeven aan iemand anders of naar de kringloop brengen. Ofwel een geknipt boeket is een mooi duurzaam alternatief voor een bos snijbloemen.

 

In dat jaar heb ik als gevolg een stuk of zeventig boeketjes uitgeknipt in blauw, rood, zwart met uitstapjes naar groen, roze en zelfs goudkleurig. Een boeketje knippen is heerlijk rustgevend en over de compositie hoef je niet zolang na te denken. De basis is immers steeds hetzelfde: een vaas waar bovenuit een stel stelen met bloemen steken. Bloemvormen kunnen variëren en de vorm van de vaas ook, waardoor het nooit saai wordt.